اخبار کسب و کارفرهنگ و هنر

نقش صنایع دستی در اقتصاد کشور

تاریخچه صنایع دستی در جهان و ایران‏

صنایع دستی، یکی از قدیمیترین و پرپیشینه ترین فعالیت های بشری است که به ‏موجب برخی از اسناد و مدارک تاریخی، سابقه پیدایش آن به عصر حجرمی رسد. حاصل ‏کاوشهای باستان شناسان حکایتگر آن است که از آغاز زندگی بشر بر روی زمین ساخت ظروف ‏وپاره ای ابزار مصرفی دیگر نظیر نیزه و خنجر به عنوان وسیله شکار یا اسباب دفاع، از جنس ‏سنگ، آهن، مس و بالاخره پوست و پشم و کرک حیوانات و همچنین الیاف گیاهی برای حصیر رواج یافته ‏است.

نخستین اجتماعات انسانی با توجه به شیوه معیشت جوامع مبتنی بر شکار و گردآوری ‏خوراک ذکر کرده اند. شواهدی در دست است که نشان میدهد صنایع دستی از قدمتی در ‏حدود 12000 سال برخوردارند. در اواخر نخستین دوره زندگی اقتصادی- اجتماعی بشر، ‏تغییراتی در صنایع دست ساز رخ داد. تحول اجتماعات بشری و تغیر شیوه معیشت انسان ها به ‏کشاورزی در مقایسه با گذشته پیشرفت بسیار قابل ملاحظه ای در زدگی انسان به شمار می ‏آید و رشد چشمگیر آن در ابزارهای مربوط به کشاورزی مشهود است.‏

در سیر تحول تاریخی و تحولات فنی و تغییر و روش تولید، ظهور انقلاب صنعتی اروپا ‏بزرگترین رویداد تاریخی محسوب می شود زیرا صنایع و حرفه های دستی به یکباره دچار ‏چنان تحول و دگرگونی عظیمی گردیدکه بسیاری از این صنایع درممالک کانون انقلاب صنعتی ‏رو به نابودی گذاشت. البته شدت و ضعف سیاست حمایتی دولت نسبت به صنایع دستی بستگی زیادی به ‏درجه توسعه یافتگی ، اهمیت صنایع دستی موجود، مساله افزایش جمعیت و بیکاری، ‏محدودیت منابع درآمد و نظائر آن دارد. به عنوان مثال در هندوستان که زندگی بیش از ده ‏میلیون نفر بسته به صنایع دستی و روستایی بوده و این رشته فعالیت بیش از 14 درصد درآمد ‏ملی را تامین می کند.‏

حجم تجارت جهانی صنایع دستی 14 تا5/14 میلیارد دلار به سال است که از رقم ‏مذکور 4 تا 5/4 میلیارد دلار مربوز به فرش و بقیه به دیگر اقلام صنایع دستی اختصاص دارد . ‏ کشور چین با 5 میلیارد دلار صادرات سالانه در راس کشورهای صادر کننده صنایع دستی قرار ‏دارد. صادرات صنایع دستی طی دوره 1373 تا 1378 نشان می دهد سهم صادرات و خرید صنایع دستی از کل این گروه در سال 1373 حدود 3% می باشدو این سهم در سال 1378 به 25% ‏کاهش یافته است.‏

فعالیت های کشاورزی و دامداری در ایران از گذشته های دور تا به امروز ، هم بخشی ‏از مواد اولیه مورد نیاز صنایع دستی کشور را مهیا ساخته و هم افرادی را که به این نوع فعالیت ‏های اشتغال دارند و به علت طبیعت کارشان، فصل یا فصولی از سال بیکار می مانند و ضرورتا ‏نیاز به فعالیت در رشته های دیگر تولیدی دارند به کاری مفید مشغول داشته است.

صنایع ‏دستی ایران از هزاران سال پیش تاکنون پیوندی نیرومند با سنت های باستانی داشته است. ‏مروری بر روند تاریخی صنایع دستی در ایران نشان می دهد که در تمام دوره های تاریخی ‏ایران درفن سفالگری، پارچه بافی، گچ بری، قلمزنی وفلز کاری توفیقات زیادی داشت و به نظر ‏محققان و پژوهشگران، مشخص گردید که زادگاه صنایع وهنرهایی نظیر قالیبافی، فلزکاری ، ‏سفال و سرامیک سازی درایران بوده است.‏ خلاصه این که، ساختار اقتصادی و اجتماعی، امنیت اقتصادی و صنایع و فرآورده های ‏دستی در سیر تحول تاریخی صنایع دستی در ایران مورد توجه و تاثیر زیادی قرار گرفت.‏

نقش صنایع دستی در اقتصاد کشور

اهمیت موضوع اقتصادی و اجتماعی صنایع دستی

به منظور درک اهمیت صنایع دستی در ارکان حیات اجتماعی، اقتصادی یک جامعه ‏تنها کافی است تا نظری به مهمترین ویژگی های صنایع دستی افکند:‏

  • صنایع دستی نقش مهمی برای نیروی انسانی در امر تولیددر نظر می گیرند، چرا که در ‏فرایند تولید این مصنوعات ، دست انسان دارای نقش اساسی است.‏
  • از آنجا که در فعالیت های مربوط به صنایع دستی نیازی به کارشناس خارجی نیست ‏ومواد اولیه مورد استفاده معمولا از مواد ساده و در دسترس تشکیل می گردد که به ‏آسانی و با بهای نسبتا ارزان قابل تامین است.‏
  • صنایع دستی در مناطق روستایی یکی از عوامل مکمل اقتصاد کشاورزی است. به دلیل ‏دارا بودن پتانسیل ایجاد فرصت های شغلی وکسب درآمد، ضمن پر کردن اوقات فراغت ‏و بیکاری روستائیان مانع از مهاجرت های گسترده فصلی یا دائمی آنها به عنوان یکی از ‏آسیب های اجتماعی می گردد.‏
  • فعالیت های صنایع دستی به دلیل برخورداری از ویژگیهای تکنیکی ساده و بهره گیری ‏ازابزارها و وسایل تکنولوژیکی آسان، به گونه ای است که امکان پرداختن به آنها در ‏جوامع شهری و روستایی و عشایری و به صورت کارگاهی ،خانگی و یا حتی دوره گردی ‏و سیار وجود دارد.‏
  • صنایع دستی به دلیل برخورداری از بار فرهنگی و دارا بودن جنبه های هنری می ‏تواند عامل ترویج عناصر فرهنگی در نقاط مختلف کشور و حتی فراسوی مرزها باشد.‏

با اذعان به اهمیت چند جانبه صنایع دستی، مقاله حاضر با محدود ساختن موضوع ‏مطالعه بیشتر به مسائل اقتصادی و اجتماعی صنایع دستی می پردازد.‏ در این تحققی، مسائل اجتماعی و اقتصادی مربوط به صنایع دستی با تاکید بر ‏محدودیت اشتغال ومشارکت زنان مورد توجه قرار می گیرد، مهمترین اهداف این مطالعه به ‏شرح ذیل طراحی گردید:‏

  1. ارائه تعریفی جامع وروشن از صنایع دستی ومفاهیم مربوط به مسایل اقتصادی و ‏اجتماعی آن
  2. مطالعه روند تحولات و پیشینه تاریخی صنایع دستی با تاکید بر ساختار اقتصادی و ‏اجتماعی آن
  3. نقش و کارکردهای اصلی اقتصادی و اجتماعی صنایع دستی
  4. نقش و کارکردهای فرعی صنایع دستی
  5. بررسی محدودیت ها با مسایل اصلی توسعه صنایع دستی ‏
  6. ارائه راهبردها و پیشنهادات اجرایی در توسعه صنایع دستی

دسته بندی صنایع دستی در ایران

صنایع دستی در ایران به طور کلی شامل بیست گروه می باشد که بر اساس یک تقسیم ‏بندی می توان آنها را در سه گروه ذیل جای داد:‏

الف) صنایع دستی« هنری» : به آن گروه از فرآورده هایی اطلاق می شود که دارای ‏جنبه های هنری قومی بوده و در اکثر مواقع موارد مصرف چندانی ندارند مانند مینیاتور، ‏طلاکوب و..‏

ب) صنایع دستی« هنری مصرفی » معمولا به آن گروه از فرآورده هایی اطلاق می ‏شودکه ضمن برخورداری از ارزشهای هنری دارای جنبه های مصرفی نیز هستند . نظیر قالی، ‏گلیم، جاجیم ، مصنوعات شیشه ای و..‏

ج) صنایع دستی« مصرفی» : معمولا به آن دسته از محصولاتی اطلاق می شود که ‏دارای ارزش هنری بسیار ناچیز بوده ولی جنبه های مصرفی قوی دارد مثل انواع سفال و ‏سرامیک، انواع بافتنی ها، لباسهای محلی و مصنوعات حصیری و..‏

نقش و کارکردهای اصلی صنایع دستی

صنایع دستی، اثرات قابل ملاحظه ای در برطرف نمودن و یا تخفیف و تعدیل مسایل ‏اجتماعی و توسعه اقتصادی دارد که مهمترین تاثیرات آن از نظر اقتصادی و اجتماعی را می ‏توان در مقوله های ذیل جستجو نمود:‏

  1. ایجاد اشتغال مولد و درآمد برای گروه های از افراد در شهرها که دارای ذوق و هنر بوده ‏و مایلند تا با پرداختن به یکی از رشته های صنایع دستی از این رهگذر امرار ومعاش ‏نمایند.‏
  2. ایجاد اشتغال جنبی و درآمد مکمل برای روستائیان و خانواده شان در فاصله زمانی بین ‏کاشت و داشت محصول و نیز در اوقات فراغت از فعالیت های کشاورزی
  3. جلوگیری از مهاجرت های بی رویه به شهرها و کاهش میزان وابستگی به خارج و ‏تامین استقلال اقتصادی
  4. تقویت روحیه ابتکار در افراد وامکان بکارگیری از ذوق و خلاقیت های فردی درامر ‏تولید انواع محصولات صنایع دستی به عنوان ارزنده ترین هنر کاربردی کشورمان .‏
  5. توسعه صادرات غیرنفتی و تامین بخشی از درآمد ارزی موردنیاز
  6. معرفی و حفظ ارزشهای فرهنگی، آداب و روسوم دیرینه و اصالت های موجود در جامعه ‏
  7. زمینه سازی برای ایجاد صنعت مستقل و غیر وابسته کشور

صنایع دستی، راباید به عنوان یک رشته مکمل دراموراجتماعی و اقتصادی موردحمایت ‏و تقویت قرار دارد و از این رهگذر و پارا مترهای موجود و نتایج حاصل از مطالعات کتابخانه ای ‏می توان نقش های اصلی صنایع دستی در مسائل اقتصادی و اجتماعی به شرح ذیل مطرح ‏نمود:‏

  • تامین اشتغال و تعادل بخشی بازار کار‏

یکی از مهمترین معضلات کنونی کشور مساله اشتغال می باشد و به منظور ایجاد ‏اشتغال نیاز به سرمایه گذاری است بر اساس مطالعات صورت گرفته برای ایجاد هر شغل در ‏بخش صنعت بین 160 تا 300 میلیون ریال سرمایه نیاز است ومیزان سرمایه مورد نیاز برای ‏فعالیت های صنایع دستی به خوبی نشان میدهد که سرمایه مورد نیاز این بخش بسیارکمتر از ‏سرانه مورد نیاز سایر بخش ها است در حقیقت فعالیت های صنایع دستی به دلیل اتکا به ذوق ‏و سلیقه ونیروی انسانی نیاز چندانی به سرمایه نقدی نداشته و می توان به اندک سرمایه نسبت ‏به ایجاد اشتغال در این بخش اقدام نمود. آموزش کامل فیروزه کوبی در منزل نیز در این دسته قرار می گبرد.

  • سرمایه اولیه موردنیاز فعالیت های صنایع دستی

ردیف / نام فعالیت / سرمایه مورد نیاز(ریال)‏

  1. / دست بافته های داری/ ‏000/400‏
  2. / گلیم / ‏000/400/1‏
  3. / مصنوعات چوبی/ ‏000/000/15‏
  4. / سفالگری/ ‏000/000/4‏
  5. / سبدبافی/ ‏000/865‏

از سوی دیگر حرکت نیروی کار به سمت بخش خدمات سبب ایجاد فعالیتهای کاذب ‏می شود و درحالی که حذب این نیروی کار توسط بخش صنایع دستی نه تنها موجب تعادل ‏بخشیدن به سایر بخش ها می شود همچنین از ایجاد شغل های کاذب جلوگیری می نماید و ‏به دلیل ماهیت تولیدی بودن تاثیر قابل توجهی بر اشتغال زایی غیر مستقیم دارد.‏

متنوع سازی فعالیت های اقتصادی خانوار‏

با توجه به نتایج مطالعه حاضر، صنایع دستی به طور عام یک فعالیت پایه نیست و ‏فعالیت صنعت دستی از چند طریق موجب بهبود وضعیت اقتصادی خانوار می شود. مهمترین ‏طریق بهبود آن، ازدیاد روشهای کسب درآمد خانوار یا متنوع سازی ان است و به دلیل داشتن ‏ویژگی های مثبت صنعت دستی که عبارتند از : ‏

  1. انجام آن توسط کلیه افراد خانوار
  2. ? سرمایه اندوز بودن صنعت دستی
  3. داشتن تکنولوژی بومی
  4. فراگیری و آموزش سریع

لذا، وجود این خصوصیات و محاسن سبب شود تا بتوان صنعت دستی را به طور ساده ‏میان خانوارها ترویج کرده و افزودن فعالیت صنعت دستی به فعالیت های اقتصادی خانوار سبب ‏کاهش بیکاری پنهان و بر اساس آن افزایش بهره وری نیروی کار می شود.‏ تامین معیشت و درآمد‏ یکی از علل اصلی روی آوردن خانوارها، خصوصا روستائیان به صنعت دستی بهبود ‏بخشیدن وضعیت درآمدی خانوار است مساله ای مهم در صنعت دستی جنبه هنری و جنبه ‏مصرفی – اقتصادی بودن کالاهای تولید شده است که قطعا برنامه ریزی جهت توسعه این ‏صنعت می تواند سهم چشمگیری در تامین کل درامد خانوارها حداقل 40 درصد داشته باشد.‏

ارزش کار زنان روستایی و شهری چه در کشورهای توسعه یافته و چه در حال توسعه ‏همواره از بعد تاریخی مورد غفلت قرار گرفته است در این راستا فعالیت هایی که از سوی زنان ‏در بازاهای محلی و همچنین در خانه داری و خدمات خانوار انجام می گیرد ودر اندازه گیری ‏فعالیت های اقتصادی کشور نادیده گرفته می شود.‏

به هر حال مطالعات نشان میدهد که زنان مولدانی فعال بوده ودر فرآیند توسعه و ‏ایجاد ثروت در جهان سهم مهمی دارند بخصوص زنان روستایی در کشورهای در حال توسعه ‏که در پایداری نظام اقتصادی روستایی نقش اساسی را ایفا می کنند همچنین بررسی ها نشان ‏می دهد فعالیت های زنان در صنایع دستی، قالی بافی، زیلو بافی، حصیر بافی و دیگر صنایع ‏دستی بیشتر از فعالیت آنها در تولید محصولات غذایی بوده است و اغلب بین 75 تا 80 درصد ‏افراد شاغل در بخش صنایع دستی را زنان تشکیل می دهند.‏ افزایش حضور زنان در صنعت دستی عوارض مثبت زیر را دارد:‏

  1. افزایش درآمد خانوار
  2. بالا رفتن رفاه خانوار
  3. کاهش فشار مالی بر سرپرست خانوار
  4. امنیت اقتصادی
  5. پیشگیری از مهاجرت آنان به شهرها
  6. سایر عملکردها و نقشهای صنایع دستی

امروزه رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی بدون توجه به اجزاء آن چندان امکان پذیر ‏نیست و توزیع اشتغال بین بخش های اصلی فعالیت های اقتصادی تابع دو پارامتر نیروی کار و ‏سرمایه می باشد که در این بین صنایع دستی به دلیل خصوصیاتی ممتاز مانند سرمایه اندوز ‏بودن، کاربر بودن، مشارکت دادن زنان در تولید، متنوع کردن منابع درآمد خانوار، کاهش ‏ریسک درآمد، استفاده آن از مفاهیم داخلی و بسیاری دیگر از پارامترهای اقتصادی و فرهنگی ‏نظیر ارزش افزوده بالا، حفظ فرهنگ و اصالت بومی ، انتقال هنر بومی ومحلی ، پیوند نسل ها و ‏سایر مولفه ها می تواند یکی از مهمترین عوامل و راه حل های مبارزه با بیکاری در مناطق ‏مختلف کشور باشد و با ایفای نقش های ذیل تاثیرات بلند مدت بر توسعه اقتصادی و اجتماعی ‏کشور خواهد داشت:‏

  • عمران و توسعه ملی
  • ایجاد جاذبه برای توسعه گردشگری
  • تجهیز منابع و ایجاد تعادل های منطقه ای در توسعه
  • ازدیاد درآمد سرانه ‏
  • افزایش تولید ملی و توسعه صادرات
  • مهمترین محدودیتها و مسائل توسعه صنایع دستی

صنایع دستی به عنوان عامل موثر در توسعه اقتصادی و اجتماعی جهت تحقق اهداف ‏وماموریت ها با موانع ومحدودیت هایی در این مسیر مواجه می باشد که اهم آن عبارتند از :‏

  • محدودیت ها و مشکلات تجهیز منابع
  • مسائل و مشکلات بازاریابی ، تبلیغات و اطلاع رسانی و نظام عرضه و توزیع
  • مسائل ومحدودیت های فنی و تکنولوژیک
  • مسائل ومشکلات کمبودهای اموزشی، ترویج وتحقیق
  • مسائل و نارسایی های حقوقی، قانونی ومقررات
  • مسائل وتنگناهای نظام اجرایی و مدیریتی
  • نتیجه گیری و پیشنهادات

به طور کلی صنایع دستی ، نه رقیبی برای صنایع جدید ماشینی است ونه مانعی بر سر ‏راه استفاده ی صحیح ومناسب از تکنولوژی ، بلکه فقط عامل مکمل در اقتصاد و مسائل امور ‏اجتماعی در کشورها محسوب می شود.‏

راهبردهای افزایش نقش صنایع دستی در مسائل اقتصادی و اجتماعی

در کشور ما، به دلیل فراوانی منایع مواد اولیه ی ارزان، طولانی بودن پیشینه ی تولید ‏صنایع دستی،تنوع رشته های صنایع دست ساز و استقبال کشورهای دیگر از تولیدات ‏صنعتگران، صنایع دستی توانسته عاملی موثر جهت جذب گروهی از مردان و زمینه ساز اشتغال ‏برای آنان باشد و طبق آمار هم اینک افزون بر 10 میلیون نفر در نقاط مختلف کشور به طور ‏مستمر یا غیر مستمر به تهیه و تولید انواع فرآورده های دست ساز اشتغال دارد و لااقل قسمتی ‏از عایدی و وسیله تامین معیشت خود وخانواده شان صنایع دستی است .

صنایع دستی از جمله ‏صنایعی است که به پشتوانه ی فراوانی مواد اولیه و از آنجا که ابزار کارگران و نیروی متخصص ‏چندانی را نیازمند نیست و اشتغال به تنهایی متکی به نیروی کار است و با سرمایه محدود در ‏کوتاه مدت می تواند بازده مناسبی داشته باشد.‏ با توجه به نقش وکارکرد صنایع دستی در امور سرمایه گذاری، تکنولوژی، تولیدات ‏ملی، توسعه صادرات، تامین تعادل اجتماعی ، توسعه توریسم و مبادلات فرهنگی ، ایجاد ‏توسعه فعالیت های وابسته و بالا بودن سطح مشارکت زنان در تولید صنایع دستی می توان ‏نتیجه گرفت که : ‏

  • صنایع دستی عامل موثربر افزایش درآمد خانوار می باشد
  • صنایع دستی نقش بسزایی در رفاه اجتماعی و مالی اقشار مختلف جامعه دارد
  • صنایع دستی عامل موثر در توسعه جوامع محلی و فقیر نشین روستایی کشور است.‏
  • صنایع دستی عامل اثر گذار در پیشگیری از انواع آسیب های اجتماعی مانند مهاجرت ‏های بی رویه ، اعتیاد، فحشا، .. می باشد.‏

لذا بر اساس مطالعات انجام شده و نتایج فوق می توان پیشنهادات و راهبردهای ذیل در ‏جهت افزایش تقش صنایع دستی در مسائل اقتصادی و اجتماعی بیان نمود:‏

  • تاسیس مراکر آموزش حرفه ای در رشته های گوناگون صنایع دستی
  • ایجاد کارگاه های تولیدی نمونه مخصوصا درمناطق روستایی
  • خرید و بازاریابی محصولات تولید شده توسط هنر مندان این رشته‏
  • پایدار نمودن اشتغال موجود این بخش و فراهم آوردن امکان حداقل رشد سالانه
  • ساماندهی و ارائه تسهیلات بانکی ومناسب و ارزان و آسان
  • ایجاد شبکه ها و مراکز تحقیقات کاربردی و ارائه مستمر طرح ها و راهکارهای مناسب
  • ایجاد بسترهای مناسب برای افزایش مشارکت زنان در توسعه صنایع دستی ‏
  • برگزاری نمایشگاه های خارجی، ملی، منطقه ای ، استانی در طول برنامه چهارم توسعه
  • تلاش در جهت برقراری پوشش بیمه ای لازم برای کلیه صنعتگران صنایع دستی
  • استفاده از فن آوری روز در تولید صنایع دستی اصالت های هنری وملی
  • تکمیل و توسعه و به روز کردن بانک جامع اطلاعات صنایع دستی
  • مصرفی و ترویج صنایع دستی با بهره گیری از امکانات و دستگاه های دولتی‏
  • اشاعه فرهنگ استفاده از صنایع دستی در زندگی با شیوه ی تبلیغانی موثر
  • سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت در زمینه حفظ ، احیاء و ترویج و توسعه کمی و ‏بهبود کیفی
  • حمایت وهدایت و استفاده از امکانات نیروی انسانی موجود در این بخش
  • مشارکت در همایش ها و سمینارهای ملی و جشنواره های صنایع دستی
  • برنامه ریزی در جهت ایجاد بازارچه های صنایع دستی توسط مردم در دروستاها و ‏شهرها
  • ایجاد و راه اندازی خوشه های صنایع دستی در جهت ساماندهی کارگاه های تولیدی ‏پراکنده در روستا و شهرها
  • ایجاد بستر های لازم به منظور برقراری ارتباط موثر میان دانشگاه ها ومراکز علمی و ‏تحقیقاتی کشور با تولید کنندگان صنایع دستی ‏