کشتن بچه توسط پدر
کشتن بچه توسط پدر
کشتن فرزند توسط پدر یکی از پیچیده ترین و حساس ترین جرایم در نظام حقوقی ایران است که به دلیل جایگاه ویژه پدر در قانون، از مجازات های متفاوتی نسبت به سایر انواع قتل برخوردار است. این جرم، بسته به عمدی یا غیرعمدی بودن و همچنین هویت مرتکب (پدر یا مادر)، احکام و عواقب حقوقی متفاوتی را در پی دارد.
جرم قتل فرزند توسط والدین، از منظر حقوقی، اخلاقی و اجتماعی، همواره از حساسیت بالایی برخوردار بوده است. این پدیده نه تنها بنیان خانواده را متزلزل می سازد، بلکه پیامدهای عمیقی بر سلامت روانی جامعه و اعتماد عمومی به نظام عدالت کیفری دارد. در قانون مجازات اسلامی جمهوری اسلامی ایران، رویکرد خاصی نسبت به این جرم، به ویژه در مورد قتل عمد فرزند توسط پدر، اتخاذ شده که آن را از سایر انواع قتل متمایز می کند. هدف این مقاله، ارائه یک راهنمای جامع و دقیق حقوقی برای درک این جرم، انواع آن، مجازات های قانونی مربوطه برای پدر و مادر، و همچنین تبیین روند کامل شکایت و رسیدگی قضایی است. با ارائه اطلاعات موثق و مبتنی بر قانون، تلاش می شود تا آگاهی عمومی در مورد این موضوع حساس و پیچیده حقوقی افزایش یابد و به سوالات رایج در این زمینه پاسخ داده شود.
کلیات جرم قتل در قانون مجازات اسلامی
پیش از ورود به جزئیات جرم کشتن فرزند توسط والدین، لازم است تا با مفهوم کلی قتل و دسته بندی های آن در قانون مجازات اسلامی آشنا شویم. درک این کلیات، پایه ای برای فهم دقیق تفاوت ها و مجازات های خاص مربوط به قتل فرزند توسط والدین خواهد بود.
تعریف حقوقی قتل و ارکان آن
قتل در اصطلاح حقوقی، عبارت است از سلب حیات از انسان زنده توسط انسان دیگر. این جرم، همانند سایر جرایم، دارای سه رکن اساسی است:
- رکن قانونی: عبارت است از ماده یا موادی از قانون که فعل ارتکابی را جرم شناخته و برای آن مجازات تعیین کرده است. در مورد قتل، مواد مختلفی از قانون مجازات اسلامی، از جمله مواد ۲۸۹ به بعد، به این جرم و انواع آن اختصاص دارد.
- رکن مادی: شامل فعل یا ترک فعلی است که منجر به مرگ مجنی علیه (قربانی) می شود. این فعل می تواند به شکل ضرب و جرح، خفه کردن، مسموم کردن و غیره باشد. همچنین، نتیجه حاصله (مرگ) باید مستقیماً ناشی از فعل مرتکب باشد.
- رکن معنوی (روانی): به قصد و اراده مرتکب در ارتکاب جرم اشاره دارد. رکن معنوی، مهم ترین عامل در تمایز انواع قتل (عمد، شبه عمد و خطای محض) است و تعیین کننده نوع و میزان مجازات خواهد بود.
انواع قتل و ویژگی های هر یک
قانون مجازات اسلامی، قتل را بر اساس رکن معنوی (قصد مرتکب) به سه دسته اصلی تقسیم می کند که هر یک دارای ویژگی ها و مجازات های خاص خود هستند:
قتل عمد
قتل عمد، شدیدترین نوع قتل است و زمانی محقق می شود که مرتکب، هم قصد کشتن مجنی علیه را داشته باشد و هم فعل کشنده ای را انجام دهد. موارد تحقق قتل عمد شامل:
- قصد کشتن شخص معین و انجام فعلی که نوعاً کشنده است.
- قصد کشتن شخص معین و انجام فعلی که نوعاً کشنده نیست، اما با توجه به وضعیت مجنی علیه (مانند بیماری یا ضعف)، منجر به مرگ او می شود و مرتکب به این وضعیت آگاه است.
- قصد انجام فعلی که نوعاً کشنده است (مانند شلیک گلوله به سمت جمعیت)، اگرچه قصد کشتن شخص خاصی را نداشته باشد، اما بداند که این فعل منجر به مرگ می شود.
- قصد انجام فعلی که هرچند نوعاً کشنده نیست، اما مرتکب قصد کشتن دارد و با توسل به آن فعل، موجب مرگ می شود.
مجازات اصلی قتل عمد، قصاص نفس (اعدام) است، مگر در موارد خاصی که قانون استثنا قائل شده است.
قتل شبه عمد
قتل شبه عمد زمانی رخ می دهد که مرتکب قصد انجام فعل را داشته باشد، اما قصد نتیجه (مرگ) را نداشته باشد. به عبارت دیگر، مرتکب می خواهد به شخص آسیب برساند، اما نمی خواهد او را بکشد و این عمل به طور غیرمنتظره منجر به مرگ می شود. مثال بارز آن، ضرب و جرحی است که به قصد آسیب زدن انجام شده، اما به دلیل شدت ضربه یا شرایط خاص قربانی، منجر به فوت او می شود. مجازات قتل شبه عمد، پرداخت دیه و در مواردی حبس تعزیری است.
قتل خطای محض
قتل خطای محض، خفیف ترین نوع قتل است و زمانی اتفاق می افتد که مرتکب نه قصد فعل را داشته باشد و نه قصد نتیجه (مرگ) را. این نوع قتل معمولاً ناشی از یک حادثه یا خطای غیرقابل پیش بینی است. برای مثال، فردی در حین شکار، حیوانی را هدف قرار می دهد، اما تیر به انسانی برخورد کرده و او را می کشد. در این نوع قتل، مسئولیت صرفاً بر پایه جبران خسارت (پرداخت دیه) است و جنبه کیفری کمتری دارد. در برخی موارد، عاقله (بستگان ذکور نسبی پدری) مسئول پرداخت دیه هستند.
اهمیت تفکیک انواع قتل در قانون
تفکیک دقیق انواع قتل، در نظام حقوقی ایران از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا نوع قتل، تأثیر مستقیمی بر نوع و میزان مجازات مرتکب دارد. در حالی که قتل عمد با مجازات قصاص نفس همراه است، قتل شبه عمد و خطای محض، مجازات هایی نظیر دیه و حبس تعزیری را در پی دارند. این تمایز، اساسی ترین اصل در عدالت کیفری برای تطبیق مجازات با قصد و عمل مجرمانه است.
جرم کشتن فرزند توسط والدین در قوانین ایران
جرم کشتن فرزند توسط والدین با توجه به رابطه خاص میان قربانی و مرتکب، دارای ابعاد حقوقی ویژه ای است که آن را از سایر انواع قتل متمایز می کند. قانون گذار ایرانی با در نظر گرفتن این رابطه، احکام خاصی را برای این جرم پیش بینی کرده است.
تعریف حقوقی کشتن فرزند توسط والدین
کشتن فرزند توسط والدین به معنای سلب حیات از فرزند توسط پدر، مادر یا هر دو آن ها است. این جرم، در واقع همان فعل قتل است که قربانی آن فرزند مشروع قاتل باشد. از نظر حقوقی، این جرم نیز می تواند به صورت عمد، شبه عمد یا خطای محض واقع شود، اما آنچه آن را متمایز می کند، جایگاه ویژه و حقوقی والدین، به ویژه پدر، در قبال فرزند است.
تمایز قانونی پدر و مادر در قتل فرزند
یکی از مهم ترین و بحث برانگیزترین جنبه های حقوقی جرم کشتن فرزند در ایران، تمایز قائل شدن قانون گذار بین پدر و مادر در صورت ارتکاب قتل عمد فرزند است. این تمایز ریشه در فقه اسلامی و برخی روایات دارد و در ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی سابق (مصوب ۱۳۷۰) و همچنین ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی فعلی (مصوب ۱۳۹۲) منعکس شده است. دلیل اصلی این تمایز، این است که در فقه شیعه، پدر و جد پدری به عنوان ولی دم فرزند خود شناخته می شوند. ولی دم، کسی است که حق قصاص یا مطالبه دیه را دارد. از آنجا که قاتل نمی تواند خود ولی دم مقتول باشد و از خودش قصاص کند، قانون گذار پدر را از قصاص معاف کرده است. این حکم برای مادر اعمال نمی شود، زیرا مادر، ولی دم فرزند محسوب نمی شود.
در نظام حقوقی ایران، پدر و جد پدری به عنوان ولی دم فرزند خود شناخته می شوند و به همین دلیل، در صورت ارتکاب قتل عمد فرزند، از مجازات قصاص معاف هستند.
حکم و مجازات قانونی کشتن فرزند توسط والدین
مجازات جرم کشتن فرزند توسط والدین، بسته به نوع قتل (عمد، شبه عمد، خطای محض) و همچنین هویت مرتکب (پدر یا مادر)، متفاوت است. این بخش به تفصیل به بررسی این مجازات ها می پردازد.
مجازات قتل شبه عمد و خطای محض فرزند توسط والدین
در مواردی که قتل فرزند به صورت شبه عمد یا خطای محض توسط هر یک از والدین (پدر یا مادر) واقع شود، مجازات هر دو یکسان است و تفاوتی بین آن ها قائل نمی شود. در این شرایط، مرتککب به پرداخت دیه محکوم خواهد شد. میزان دیه بر اساس نرخ تعیین شده سالانه توسط قوه قضائیه مشخص می شود و تابع جنسیت (مرد یا زن) مقتول نیست، اما برای اشخاص مسلمان و غیرمسلمان می تواند متفاوت باشد.
دیه قتل، علاوه بر جنبه جبران خسارت، جنبه تنبیهی نیز دارد. در قتل شبه عمد، دیه بر عهده خود قاتل است، اما در قتل خطای محض، در مواردی خاص، مسئولیت پرداخت دیه بر عهده عاقله (بستگان ذکور نسبی پدری) مرتکب است، مگر اینکه خود قاتل متمکن باشد و یا عاقله ای نداشته باشد. در قانون مجازات اسلامی، مواد ۴۴۸ به بعد به موضوع دیه و انواع آن اختصاص یافته است.
مجازات قتل عمد فرزند توسط پدر (ولی دم)
این بخش، یکی از مهم ترین و برجسته ترین جنبه های حقوقی در پرونده کشتن بچه توسط پدر است. طبق ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ (که جایگزین ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ شده است)، در صورت ارتکاب قتل عمد فرزند توسط پدر، مجازات قصاص اعمال نمی شود.
ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی بیان می دارد: قصاص در صورتی ثابت می شود که مرتکب، پدر یا جد پدری مقتول نباشد و مقتول، عاقل و در دین با قاتل مساوی باشد.
این بدان معناست که اگر پدری، فرزند خود را به صورت عمدی به قتل برساند، به دلیل جایگاه وی به عنوان ولی دم مقتول، از مجازات قصاص معاف خواهد شد. با این حال، معافیت از قصاص به معنای عدم مجازات نیست. قانون برای این حالت دو مجازات را در نظر گرفته است:
- پرداخت دیه: پدر قاتل باید دیه کامل فرزند مقتول را به سایر ورثه (از جمله مادر فرزند، در صورت وجود) بپردازد.
- حبس تعزیری: علاوه بر دیه، پدر به مجازات حبس تعزیری نیز محکوم می شود. طبق ماده ۶۱۲ بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی، هر کس مرتکب قتل عمد شود و شاکی نداشته یا شاکی داشته ولی از قصاص گذشت کرده باشد و یا به هر علت قصاص نشود، در صورتی که اقدام وی موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا دیگران گردد، دادگاه مرتکب را به حبس از سه تا ده سال محکوم می نماید.
بنابراین، مجازات پدر در قتل عمد فرزند خود، پرداخت دیه و حبس تعزیری از سه تا ده سال خواهد بود. این حکم، در خصوص جد پدری (پدر بزرگ) نیز صادق است.
مجازات قتل عمد فرزند توسط مادر
برخلاف پدر و جد پدری، قانون گذار هیچ استثنایی برای مادر در صورت ارتکاب قتل عمد فرزند قائل نشده است. مادر، ولی دم فرزند خود محسوب نمی شود و بنابراین، در صورت اثبات قتل عمد فرزند توسط مادر، وی مشمول مجازات اصلی قتل عمد، یعنی قصاص نفس (اعدام) خواهد شد.
با این حال، مانند سایر موارد قصاص، امکان تخفیف یا تغییر مجازات وجود دارد. چنانچه اولیای دم (شامل پدر و سایر ورثه)، رضایت دهند یا با مادر قاتل بر پرداخت دیه به جای قصاص مصالحه نمایند، مجازات قصاص اجرا نخواهد شد. در این صورت، مادر به پرداخت دیه و یا حبس تعزیری (مطابق ماده ۶۱۲) محکوم می شود.
ادله اثبات قتل
اثبات جرم قتل، چه از نوع عمد، شبه عمد یا خطای محض، در دادگاه بر اساس ادله اثبات دعوا صورت می گیرد. این ادله در قانون مجازات اسلامی به شرح زیر است:
- اقرار: اعتراف صریح و روشن مرتکب به ارتکاب قتل در برابر قاضی.
- شهادت: گواهی دو مرد عادل و بالغ که به صورت مستقیم شاهد وقوع قتل بوده اند.
- قسامه: در مواردی که دلایل کافی برای اثبات قتل وجود ندارد اما لوث (ظن قوی به ارتکاب جرم) محقق شده است، با ادای سوگند توسط اولیای دم یا متهم و بستگانش، قتل اثبات یا نفی می شود.
- علم قاضی: قاضی می تواند بر اساس مجموعه قرائن و امارات موجود در پرونده، مانند گزارش کارشناسان پزشکی قانونی، بازسازی صحنه جرم، اظهارات مطلعین و نتایج تحقیقات، به علم برسد و حکم صادر کند.
روند حقوقی شکایت و رسیدگی به جرم قتل فرزند توسط والدین
پیگیری حقوقی جرم قتل فرزند توسط والدین، یک فرآیند پیچیده و چند مرحله ای است که نیازمند آگاهی از مقررات و رویه های قضایی است. این روند از ثبت شکایت آغاز شده و تا اجرای حکم ادامه می یابد.
نحوه شکایت از جرم قتل فرزند
روند شکایت از جرم قتل فرزند، مراحل مشخصی دارد که باید با دقت طی شود:
- تشکیل حساب کاربری سامانه ثنا:
اولین گام برای هرگونه پیگیری قضایی، از جمله شکایت از جرم قتل، تشکیل حساب کاربری در سامانه ثنا است. این کار می تواند به دو روش حضوری یا اینترنتی انجام شود:
- روش حضوری: مراجعه به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و انجام مراحل احراز هویت.
- روش اینترنتی: مراجعه به آدرس sana.adliran.ir و ثبت نام اولیه، سپس مراجعه به یکی از مراکز احراز هویت (مانند دفاتر اسناد رسمی یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی) برای تکمیل احراز هویت. پس از تکمیل، نام کاربری و رمز عبور دریافت خواهد شد که برای پیگیری های بعدی لازم است.
- تنظیم شکواییه:
پس از دریافت اطلاعات سامانه ثنا، شاکی (که می تواند مادر، پدر یا سایر ورثه قانونی فرزند مقتول باشد) باید نسبت به تنظیم شکواییه اقدام کند. شکواییه باید حاوی اطلاعات دقیق و کاملی در خصوص:
- مشخصات شاکی و مشتکی عنه (متهم).
- شرح دقیق واقعه و زمان و مکان وقوع جرم.
- ذکر ادله و مستندات موجود (مانند گواهی پزشکی قانونی، شهادت شهود، گزارش نیروی انتظامی و…).
- درخواست مجازات قانونی برای مرتکب.
تنظیم شکواییه دقیق و حقوقی، از اهمیت بالایی برخوردار است و مشورت با وکیل متخصص در این مرحله اکیداً توصیه می شود. شکواییه باید در قالب فایل ورد (Word) آماده شود.
- ثبت و ارسال شکواییه:
در گام نهایی، شاکی باید به نزدیک ترین دفتر از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و فایل شکواییه تنظیم شده را به همراه مدارک و مستندات مربوطه (که ممکن است شامل کپی شناسنامه و کارت ملی شاکی، گواهی فوت، گزارش پزشکی قانونی و …) ثبت و به دادگاه صالح ارسال نماید. پس از ثبت شکایت، به شاکی ابلاغیه های مربوط به وقت رسیدگی و حضور در مراجع قضایی (دادسرا و دادگاه) ارسال خواهد شد.
مراحل رسیدگی قضایی به جرم قتل فرزند
روند رسیدگی به جرم قتل فرزند، یک فرآیند سلسله مراتبی است که در دو مرحله اصلی دادسرا و دادگاه کیفری یک صورت می گیرد:
۱. مرحله دادسرا
دادسرا مسئولیت تحقیقات مقدماتی و کشف جرم را بر عهده دارد. مراحل اصلی در دادسرا عبارتند از:
- تحقیقات مقدماتی: در این مرحله، بازپرس یا دادیار با همکاری ضابطین قضایی (مانند نیروی انتظامی)، اقدام به کشف جرم، جمع آوری ادله، بازجویی از متهم، شهود و مطلعین، و تکمیل پرونده می کنند. هدف، مشخص کردن وقوع جرم و انتساب آن به متهم است.
- صدور قرار: پس از تکمیل تحقیقات، بازپرس بر اساس نتیجه بررسی ها، یکی از قرارهای زیر را صادر می کند:
- قرار جلب به دادرسی: در صورتی که دلایل و قرائن کافی برای اثبات جرم و انتساب آن به متهم وجود داشته باشد.
- قرار منع تعقیب: در صورتی که دلایل کافی برای اثبات جرم یا انتساب آن به متهم وجود نداشته باشد.
- صدور کیفرخواست: در صورت صدور قرار جلب به دادرسی، پرونده به دادستان ارسال می شود. دادستان پس از بررسی و تایید قرار، کیفرخواست صادر می کند. کیفرخواست، سندی است که به موجب آن، اتهام به متهم تفهیم و پرونده برای رسیدگی و صدور حکم به دادگاه صالح ارسال می گردد.
۲. مرحله دادگاه کیفری یک
پس از صدور کیفرخواست، پرونده به دادگاه کیفری یک که صلاحیت رسیدگی به جرایم موجب قصاص و اعدام را دارد، ارسال می شود. مراحل این بخش عبارتند از:
- جلسات رسیدگی: دادگاه با تعیین وقت رسیدگی، طرفین دعوا (شاکی و متهم)، وکلای آن ها و در صورت لزوم شهود و کارشناسان را برای دفاع و ارائه دلایل دعوت می کند. قاضی با بررسی دقیق مدارک، ادله و اظهارات، به موضوع رسیدگی می کند.
- صدور حکم: پس از اتمام جلسات رسیدگی و بررسی های لازم، قاضی بر اساس محتویات پرونده و قوانین موجود، اقدام به صدور حکم می نماید. حکم صادره شامل تعیین مجازات برای مرتکب (مانند قصاص، دیه، حبس) خواهد بود.
۳. مراحل پس از صدور حکم
پس از صدور حکم توسط دادگاه کیفری یک، مراحل زیر ممکن است طی شود:
- تجدیدنظرخواهی و فرجام خواهی: طرفین دعوا حق دارند در مهلت قانونی، نسبت به حکم صادره اعتراض کرده و درخواست تجدیدنظر یا فرجام خواهی نمایند. این مراحل در دادگاه تجدیدنظر استان و دیوان عالی کشور انجام می شود.
- قطعیت حکم: پس از طی مراحل اعتراض و رسیدگی های بالاتر یا عدم اعتراض در مهلت قانونی، حکم صادره قطعیت می یابد و لازم الاجرا می شود.
۴. اجرای حکم
پس از قطعیت حکم، پرونده برای اجرای حکم از دادگاه کیفری یک به شعبه اجرای احکام دادسرا ارسال می شود. این شعبه مسئول پیگیری و اجرای مفاد حکم صادره، از جمله اجرای قصاص، دریافت و پرداخت دیه و اعمال مجازات حبس، است.
ابعاد اجتماعی و انتقادات وارده بر قانون
با وجود تبیین حقوقی جرم کشتن بچه توسط پدر و مجازات های آن، ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی که پدر را از قصاص فرزند معاف می دارد، همواره مورد بحث و انتقادهای حقوقی و اجتماعی قرار گرفته است. این انتقادات عمدتاً بر عدم تناسب مجازات با قبح عمل و همچنین عدم بازدارندگی کافی در پیشگیری از فرزندکشی متمرکز است.
برخی حقوق دانان و فعالان حقوق کودک معتقدند که معافیت پدر از قصاص، می تواند به نوعی مصونیت قضایی برای وی ایجاد کرده و حس عدالت را در جامعه خدشه دار کند. آن ها بر این باورند که در موارد قتل عمد فرزند، باید همانند سایر قتل های عمد، قصاص نفس اعمال شود تا از حقوق قربانی (فرزند) به نحو شایسته تری حمایت گردد و مجازات، جنبه بازدارندگی قوی تری داشته باشد.
از سوی دیگر، مدافعان این ماده قانونی، به ریشه های فقهی و روایات اسلامی اشاره می کنند که پدر را ولی دم فرزند دانسته و از قصاص او جلوگیری می کند. آن ها استدلال می کنند که هدف قانون، صرفاً مجازات نیست، بلکه حفظ نظام خانواده و جایگاه پدر نیز مد نظر بوده است. با این حال، حتی در میان فقها نیز، دیدگاه های متفاوتی در این زمینه وجود دارد و برخی به لزوم بازنگری در این ماده برای تحقق عدالت کامل تر اشاره کرده اند.
این مباحث نشان دهنده پیچیدگی های این موضوع و نیاز به توجه همه جانبه به ابعاد حقوقی، فقهی، اجتماعی و روانشناختی آن است. در کنار اصلاحات احتمالی در قوانین، تدابیر پیشگیرانه اجتماعی، آموزش خانواده ها، حمایت از حقوق کودکان و ارائه مشاوره های روانشناختی می تواند نقش مهمی در کاهش پدیده فرزندکشی و حمایت از قشر آسیب پذیر جامعه داشته باشد. باید توجه داشت که قانون گذاری تنها بخشی از راه حل است و ریشه های عمیق اجتماعی و فرهنگی نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
نتیجه گیری: جمع بندی و اهمیت آگاهی حقوقی
جرم کشتن بچه توسط پدر یکی از پیچیده ترین و حساس ترین موضوعات در نظام حقوقی ایران است که به دلیل رابطه خاص بین مرتکب و قربانی، از احکام ویژه ای برخوردار است. همانطور که تشریح شد، تفاوت های اساسی در مجازات قتل فرزند توسط پدر و مادر، به ویژه در موارد قتل عمد، وجود دارد که ریشه در اصول فقهی و حقوقی خاص دارد.
در حالی که قتل شبه عمد و خطای محض فرزند، برای هر دو والد با مجازات پرداخت دیه همراه است، در قتل عمد، پدر و جد پدری به دلیل جایگاه ولی دم از قصاص معاف بوده و به پرداخت دیه و حبس تعزیری محکوم می شوند. این در حالی است که مادر در صورت ارتکاب قتل عمد فرزند، مشمول مجازات قصاص نفس خواهد شد، مگر اینکه اولیای دم رضایت دهند یا بر دیه مصالحه کنند. روند شکایت و رسیدگی قضایی نیز از مراحل مشخصی در دادسرا و دادگاه کیفری یک عبور می کند.
با توجه به پیچیدگی های حقوقی و حساسیت های اجتماعی پیرامون این جرم، آگاهی از قوانین مربوطه برای عموم مردم و متخصصین حقوقی از اهمیت بالایی برخوردار است. این آگاهی نه تنها به درک بهتر حقوق و وظایف کمک می کند، بلکه می تواند در پیشگیری از وقوع چنین فجایعی و حمایت از حقوق کودکان نقش بسزایی ایفا کند. در هر پرونده ای از این دست، لزوم مشاوره با وکیل و متخصصین حقوقی برای اطمینان از پیگیری صحیح و احقاق حقوق، امری حیاتی و اجتناب ناپذیر است.